काठमाडौं — अमेरिका र इरानबीच करिब सात महिनादेखि जारी युद्ध तथा तनाव अन्त्य गर्ने प्रयासले पछिल्लो समय नयाँ मोड लिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाका क्रममा कूटनीतिक सम्पर्क बढिरहेका बेला इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज अर्थात् होर्मुज जलडमरूमध्य सात दिनभित्र पुनः खोल्न सकिने प्रस्ताव अमेरिकासमक्ष अघि सारेको छ। तर त्यसका लागि अमेरिकाले केही प्रमुख सर्त पूरा गर्नुपर्ने इरानको भनाइ छ।
इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले सेप्टेम्बर २५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाको छेउमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानले अमेरिकालाई सात दिनको ठोस योजना दिएको बताएका छन्। उनका अनुसार आवश्यक सर्त पूरा भएमा सात दिनभित्र होर्मुजमा सामान्य समुद्री आवागमन पुनः सुरु गर्न सकिनेछ र त्यसपछि वार्तालाई अगाडि बढाउन सकिनेछ।
होर्मुज खोल्न इरानका के–के सर्त छन्?
इरानको प्रस्तावमा अमेरिकाले इरानी बन्दरगाह र जहाजमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउने, इरानी तेल निर्यातमाथिका केही प्रतिबन्ध हटाउने र युद्धविराम कायम गर्ने लगायतका विषय समेटिएका छन्। प्रस्तावको कार्यान्वयन भएमा सात दिनको अवधिको अन्त्यमा होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने र परमाणु कार्यक्रमसम्बन्धी वार्ता सुरु गर्ने योजना रहेको बताइएको छ।
यद्यपि, यो प्रस्ताव सार्वजनिक हुँदैमा अमेरिका र इरानबीच सम्झौता भइसकेको भने होइन। Reuters का अनुसार इरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रमका विषयमा कुनै लचकता नदेखाउने संकेतसमेत दिएको छ। त्यसैले वार्तामा अझै महत्वपूर्ण मतभेदहरू बाँकी छन्।
होर्मुज किन यति महत्वपूर्ण छ?
होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्गमध्ये एक हो। मध्यपूर्वबाट विश्व बजारतर्फ जाने ठूलो मात्राको तेल तथा ग्यास यही समुद्री मार्ग हुँदै जाने भएकाले यसको आवागमनमा अवरोध हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा तत्काल असर पर्न सक्छ।
पछिल्ला दिनमा होर्मुजमा जहाजको आवागमन निकै प्रभावित भएको छ। सेप्टेम्बर २४ मा पनि एक व्यावसायिक जहाजमाथि आक्रमण भएको र त्यस क्रममा एक चालक दलका सदस्यको मृत्यु भएको तथा २० भन्दा बढी नाविकलाई उद्धार गर्नुपरेको रिपोर्ट आएको थियो।
तेल बजारमा पनि देखियो प्रभाव
अमेरिका–इरान वार्ताबाट युद्धविरामको सम्भावना बढेको समाचारसँगै शुक्रबार अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारमा केही राहत देखिएको छ। Reuters का अनुसार सेप्टेम्बर २५ मा Brent crude को मूल्य करिब २ प्रतिशत घटेको थियो। तर बजार अझै अस्थिर रहेको र मध्यपूर्वमा थप आक्रमण वा होर्मुजमा आवागमनमा समस्या आएमा मूल्य फेरि बढ्न सक्ने जोखिम रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।
यसअघि सेप्टेम्बर २४ मा भने युद्ध अन्त्यको ठोस संकेत नदेखिएपछि Brent crude एक समय १०६ डलरभन्दा माथि पुगेको थियो। यसले युद्ध र होर्मुजको अवस्थाले विश्व ऊर्जा बजारमा कति ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने देखाउँछ।
अब अमेरिका के गर्छ?
इरानले सात दिने प्रस्ताव अमेरिकासमक्ष राखिसकेको अवस्थामा अब यसको कार्यान्वयनका लागि अमेरिकाको प्रतिक्रिया महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ। अमेरिकी र इरानी प्रतिनिधिहरूबीच न्यूयोर्कमा अप्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको भए पनि अहिलेसम्म युद्ध पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने सहमति भएको छैन। Reuters का अनुसार दुवै पक्षबीच होर्मुज खोल्ने र अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने विषयमा चरणबद्ध सम्झौताको सम्भावनाबारे छलफल भइरहेको छ।
त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई “युद्ध अन्त्य भइसक्यो” वा “सम्झौता भइसकेको छ” भनेर बुझ्नु सही हुँदैन। अहिलेको वास्तविक अवस्था भनेको युद्ध अन्त्यका लागि कूटनीतिक प्रयास तीव्र हुनु र इरानले होर्मुज खोल्न ७ दिने प्रस्ताव अघि सार्नु हो।
नेपालसम्म यसको असर पर्न सक्छ?
अमेरिका–इरान तनाव र होर्मुजको अवस्थाले विश्व तेल बजारलाई प्रभावित गर्ने भएकाले यसको अप्रत्यक्ष असर नेपालमा पनि पर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य लामो समय उच्च रह्यो भने पेट्रोलियम पदार्थको आयात लागत, ढुवानी खर्च र त्यससँग सम्बन्धित अन्य वस्तुको मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ।
तर नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य कति परिवर्तन हुन्छ भन्ने कुरा अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्यसँगै नेपालमा लागू हुने मूल्य निर्धारण प्रणाली र अन्य आर्थिक पक्षमा निर्भर हुन्छ।
अहिले विश्वको ध्यान भने इरानको सात दिने प्रस्तावमा केन्द्रित भएको छ। होर्मुज पुनः खुल्छ कि खुल्दैन र अमेरिका–इरानबीच युद्धविराम तथा वार्ताको बाटो कति अगाडि बढ्छ भन्ने कुराले आगामी दिनमा विश्व तेल बजार र अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्नेछ।