विश्व तेल आपूर्तिका दुई महत्वपूर्ण मार्ग एकैपटक दबाबमा परेपछि अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा नयाँ चिन्ता थपिएको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै गइरहेको एउटा जहाज अज्ञात प्रोजेक्टाइलको प्रहारमा परेको रिपोर्ट आएको छ भने होर्मुजलाई बाइपास गरेर तेल निर्यात गर्न साउदी अरबले प्रयोग गर्दै आएको महत्वपूर्ण East–West पाइपलाइन पनि ड्रोन आक्रमणपछि अस्थायी रूपमा बन्द छ।
बेलायती नौसेनासँग सम्बन्धित United Kingdom Maritime Trade Operations (UKMTO) ले आइतबार होर्मुज हुँदै यात्रा गरिरहेको जहाजमा प्रोजेक्टाइल लागेको रिपोर्ट प्राप्त भएको जनाएको छ। प्रारम्भिक विवरणमा जहाजमा कति क्षति भयो, चालकदलको अवस्था के छ र वातावरणीय असर परेको छ कि छैन भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन। घटनाको अनुसन्धान भइरहेको छ।
यो घटना यस्तो समयमा भएको हो, जब विश्वको सबैभन्दा ठूलो कच्चा तेल निर्यातकर्ता साउदी अरबले आफ्नो महत्वपूर्ण East–West पाइपलाइन अस्थायी रूपमा बन्द गरेको छ। साउदी अधिकारीका अनुसार पाइपलाइनमा भएको ड्रोन आक्रमण इराकी भूभागबाट आएको थियो। साउदीले तत्काल प्रतिकार नगरे पनि आफ्नो महत्वपूर्ण पूर्वाधार र राष्ट्रिय सुरक्षाको रक्षा गर्न आवश्यक कदम चाल्ने अधिकार सुरक्षित रहेको जनाएको छ।
करिब १,२०० किलोमिटर लामो East–West पाइपलाइन पछिल्ला महिनामा झन् महत्वपूर्ण बनेको थियो। Reuters का अनुसार होर्मुजबाट हुने आवागमन युद्धका कारण गम्भीर रूपमा प्रभावित भएपछि यही पाइपलाइनमार्फत दैनिक करिब ४० देखि ५० लाख ब्यारेल तेल सारिँदै आएको थियो। यो मात्रा विश्वव्यापी तेल आपूर्तिको करिब ४–५ प्रतिशत बराबर हो।
यसको अर्थ अहिले जोखिम एउटा समुद्री मार्गमा मात्र सीमित छैन। फारसको खाडीबाट विश्व बजारमा तेल पठाउने होर्मुज आफैं असुरक्षित अवस्थामा रहँदा त्यसलाई बाइपास गर्ने साउदीको मुख्य वैकल्पिक मार्ग पनि अवरुद्ध भएको छ। यसले आपूर्ति अवरोध लामो भए विश्व बजारमा उपलब्ध तेल र प्रशोधित इन्धनमाथि थप दबाब पर्न सक्ने जोखिम बढाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारले यसअघि नै तनावको प्रभाव देखाइसकेको छ। सेप्टेम्बर ९ मा Brent crude प्रति ब्यारेल १०० डलर पार गर्दै १०१.२१ डलरमा बन्द भएको थियो। त्यसको भोलिपल्ट थप आक्रमण र आपूर्ति चिन्ताबीच Brent १०७.६३ डलरमा पुगेको Reuters ले जनाएको छ।
International Energy Agency (IEA) ले पनि मध्यपूर्वको द्वन्द्व र खाडीबाट सामान्य तेल प्रवाह फर्किन भइरहेको ढिलाइका कारण सन् २०२६ को विश्व तेल आपूर्ति अनुमान थप घटाएको छ। Reuters का अनुसार IEA ले यस वर्ष विश्व आपूर्ति दैनिक ५७ लाख ब्यारेलले घट्ने प्रक्षेपण गरेको छ।
नेपाललाई किन चासो?
नेपालले होर्मुजबाट प्रत्यक्ष कच्चा तेल आयात गर्दैन। नेपाल आयल निगमले भारतको Indian Oil Corporation (IOC) बाट प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ खरिद गर्छ। तर यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्यको उतारचढावबाट अलग राख्दैन।
नेपाल आयल निगमका प्रकाशित विवरणअनुसार IOC बाट प्राप्त हुने पेट्रोल, डिजेल र मट्टीतेलको आयात मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको औसत मूल्यलगायतका आधारमा तय हुन्छ। समुद्री ढुवानी, बीमा, स्थल ढुवानी तथा विनिमय दरजस्ता पक्षले पनि आयात लागतमा प्रभाव पार्छन्। त्यसैले विश्व तेल बजारमा उच्च मूल्य टिकिरहे त्यसको प्रभाव केही समयपछि नेपालको आयात लागतमा देखिन सक्छ।
निगमको वेबसाइटमा उपलब्ध पछिल्लो मूल्य विवरणअनुसार काठमाडौं, पोखरा र दिपायल क्षेत्रमा पेट्रोल र डिजेल दुवै प्रतिलिटर २०० रुपैयाँ कायम छन् भने एलपी ग्यास प्रतिसिलिन्डर २,०६० रुपैयाँ छ।
तर होर्मुजको पछिल्लो आक्रमण र साउदी पाइपलाइन बन्द भएकै कारण नेपालमा तत्काल पेट्रोलियम मूल्य बढ्ने निर्णय भइसकेको छैन। मुख्य प्रश्न अब अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्य कति समय उच्च रहन्छ, साउदी पाइपलाइन कति छिटो सञ्चालनमा आउँछ र होर्मुज हुँदै हुने ढुवानीको सुरक्षा तथा प्रवाह कति सुधारिन्छ भन्ने हो।
यदि आपूर्ति संकट लम्बियो र भारतको आयात तथा प्रशोधन लागत बढ्यो भने त्यसको असर IOC बाट नेपाल आयल निगमले पाउने नयाँ खरिद मूल्यमा पर्न सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा इन्धनसँगै सार्वजनिक यातायात, मालवाहक ढुवानी, हवाई सेवा र वस्तुको बजार मूल्यसम्म दबाब फैलिने जोखिम रहन्छ।
० प्रतिक्रिया