नेपाली लोकसंगीतको विशाल फाँटमा देउडाको आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ। सुदूरपश्चिम र कर्णालीको जनजीवन, प्रेम, पीडा, सम्बन्ध र संस्कृतिलाई लयमा उतार्ने यही मौलिक विधामा पछिल्लो समय सुनिन थालेको नाम हो—बिपना सिंह।
अनलाइनमा उपलब्ध विभिन्न सार्वजनिक स्रोतहरूको अध्ययन गर्दा सिंहलाई देउडा गायिका तथा कलाकारका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। पछिल्ला केही वर्षमा उनी स्थानीय देउडा कार्यक्रमदेखि ठूला सांस्कृतिक महोत्सवसम्म सहभागी हुँदै आफ्नो सांगीतिक यात्रा विस्तार गरिरहेकी देखिन्छिन्। यद्यपि उनको जन्ममिति, जन्मस्थान, पारिवारिक पृष्ठभूमि, औपचारिक शिक्षा तथा संगीत यात्राको सुरुआती समयबारे विश्वसनीय सार्वजनिक स्रोतमा पर्याप्त विवरण उपलब्ध नभएकाले ती विषय अनुमानका आधारमा समावेश गरिएको छैन।
देउडामा स्थापित हुँदै गरेको नाम
बिपना सिंहको परिचय विशेषतः देउडा गायनसँग जोडिएको छ। उनको गायनमा प्रेम, बिछोड, पारिवारिक सम्बन्ध तथा समाजका भावनात्मक पक्ष समेटिने गरेको उल्लेख पाइन्छ। धनगढी खबरले प्रकाशित गरेको देउडासम्बन्धी सामग्रीमा समेत सिंहलाई नयाँ पुस्ताबाट देउडा संगीत अगाडि बढाइरहेका कलाकारमध्ये एकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। सो सामग्रीमा उनको ‘परदेशी मायालु’ जस्ता गीतले वैदेशिक रोजगारीले परिवारमा सिर्जना गर्ने दूरी र भावनालाई प्रस्तुत गरेको उल्लेख छ।
देउडा केवल रेकर्ड गरिने गीतको विधा होइन। प्रत्यक्ष सवाल–जवाफ, तत्काल शब्द सिर्जना र दर्शकसँगको संवाद यसको महत्वपूर्ण विशेषता हो। बिपना सिंहको सार्वजनिक उपस्थितिमा पनि यस्ता प्रत्यक्ष देउडा कार्यक्रम महत्वपूर्ण देखिन्छन्।
अवार्डले दिएको पहिचान
उनको सांगीतिक यात्राको उल्लेखनीय उपलब्धिमध्ये राष्ट्रिय सुप इन्टरटेन्मेन्ट म्युजिक अवार्ड पनि पर्छ। सन् २०२४ मा धनगढीमा सम्पन्न तेस्रो राष्ट्रिय सुप इन्टरटेन्मेन्ट म्युजिक अवार्डमा सिंहले सर्वोत्कृष्ट देउडा गीत नव–गायन महिलातर्फको अवार्ड प्राप्त गरेको समाचार प्रकाशित भएको थियो।
नयाँ पुस्ताको कलाकारका रूपमा प्राप्त यो सम्मानले उनको सांगीतिक यात्रामा औपचारिक पहिचान थपेको देखिन्छ।
देउडा मैदानमा प्रत्यक्ष प्रस्तुति
रेकर्डेड गीतसँगै बिपना सिंह प्रत्यक्ष देउडा खेल तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा पनि सक्रिय देखिन्छिन्।
२०८२ सालको नयाँ वर्षका अवसरमा अछामको साँफेबगरस्थित खुला मञ्चमा आयोजना गरिएको देउडा कार्यक्रममा उनलाई ‘चर्चित देउडा गायक’का रूपमा उल्लेख गर्दै रामबहादुर साउदसँग प्रस्तुति दिने कार्यक्रम सार्वजनिक गरिएको थियो।
त्यसअघि जुम्लाको चन्दननाथ नगरपालिका–१ स्थित दानसाँघु त्रिवेणीमा आयोजित तीज विशेष देउडा कार्यक्रममा पनि सिंह र जुम्लाका देउडा गायक धिरज जैसीबीच दिनभर देउडा प्रस्तुति भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। उक्त कार्यक्रम खस सभ्यताको संरक्षण तथा प्रतिभा प्रवर्द्धनसँग जोडेर आयोजना गरिएको थियो।
यस्तै, कालिकोटमा आयोजित ‘अध्यक्ष कप पादमघाट मेला’मा पनि राष्ट्रिय तथा स्थानीय कलाकारसँगै बिपना सिंहको प्रस्तुति तय गरिएको समाचार प्रकाशित भएको थियो।
राष्ट्रियस्तरका सांस्कृतिक मञ्चमा उपस्थिति
बिपना सिंहको यात्रा स्थानीय देउडा कार्यक्रममै सीमित देखिँदैन।
सन् २०२६ मा काठमाडौंमा आयोजित कर्णाली पर्यटन तथा सांस्कृतिक महोत्सवमा राजु परियार, रामजी खाँड, महेन्द्र शाही रास्कोटी, इब्सल सन्ज्याल, सपना शाही, संगीता बडुवाललगायत कलाकारसँगै सिंहले पनि सांगीतिक प्रस्तुति दिएको समाचार प्रकाशित भएको छ।
त्यस्तै, कर्णाली उत्सवको सातौँ संस्करणमा आयोजना गरिएको ‘कर्णाली कन्सर्ट : जुरुक्क कर्णाली’मा पनि बिपना सिंहलाई प्रस्तुति दिने कलाकारको सूचीमा राखिएको थियो।
यी कार्यक्रमले उनको नाम देउडा तथा कर्णाली–सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक संगीतसँग जोडिएर फराकिलो मञ्चमा पुगिरहेको संकेत गर्छन्।
सामाजिक सञ्जालमा पनि देउडाको पहुँच
देउडा संगीतको नयाँ पुस्ता डिजिटल प्लेटफर्ममा पनि सक्रिय हुँदै गएको छ। उपलब्ध डिजिटल संगीत विश्लेषणमा ‘#bipanasingh’ सहित देउडासम्बन्धी सामग्रीले उल्लेख्य भ्यु प्राप्त गरेको देखिन्छ। एउटा ट्र्याकसँग सम्बन्धित तथ्यांकमा उक्त ह्यासट्याग जोडिएको सामग्रीले तीन लाखभन्दा बढी भ्यु पाएको उल्लेख छ। यद्यपि त्यस्तो तथ्यांकलाई सिंहको आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल खाताको कुल लोकप्रियताका रूपमा भने बुझ्न मिल्दैन।
यसले कम्तीमा बिपना सिंह नाम र देउडा संगीतसँग सम्बन्धित सामग्री डिजिटल दर्शकमाझ पनि पुगिरहेको देखाउँछ।
मौलिक संस्कृतिसँग जोडिएको यात्रा
बिपना सिंहको अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा देखिएको कलाकारिता देउडा संस्कृतिसँग नजिक छ। उनको यात्रामा गीत रेकर्डिङ मात्र होइन, प्रत्यक्ष देउडा, स्थानीय मेला, तीज विशेष कार्यक्रम, सांस्कृतिक महोत्सव र राष्ट्रियस्तरका कार्यक्रममा सहभागिता देखिन्छ।
परम्परागत लोकविधालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन कलाकारहरूको निरन्तरता महत्वपूर्ण हुन्छ। बिपना सिंह त्यही पुस्ताका कलाकारमध्ये एकका रूपमा अगाडि बढिरहेको उपलब्ध सार्वजनिक विवरणले देखाउँछ।
उनको विस्तृत व्यक्तिगत जीवनी भने अझै सार्वजनिक अभिलेखमा पर्याप्त रूपमा दस्तावेजीकृत भएको पाइँदैन। त्यसैले जन्मस्थान, उमेर, अभिभावक, वैवाहिक अवस्था, शिक्षा वा संगीतमा प्रवेश गरेको निश्चित वर्षजस्ता विवरण विश्वसनीय स्रोतबाट पुष्टि नभएसम्म प्रकाशित गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
अहिलेसम्म पुष्टि गर्न सकिने पक्ष स्पष्ट छ—बिपना सिंह देउडा गायनमा सक्रिय नयाँ पुस्ताकी कलाकार हुन्, उनले नवगायनतर्फ राष्ट्रियस्तरको अवार्ड प्राप्त गरेकी छन् र स्थानीय देउडा मैदानदेखि ठूला सांस्कृतिक महोत्सवसम्म आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरिरहेकी छन्।
० प्रतिक्रिया