काठमाडौं — तारकेश्वर नगरपालिका–११, नेपालटारमा सोमबार एकै दिन १ हजार ९ सय २३ बालबालिकालाई स्वर्णबिन्दु प्राशन गराइएको छ। बालबालिकालाई स्वर्णयुक्त आयुर्वेदिक औषधि सेवन गराउने यो कार्यक्रमसँगै यसको प्रयोग, स्वास्थ्य लाभसम्बन्धी दाबी र सुरक्षाबारे अभिभावकलाई स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउनु पनि आवश्यक छ।

शिलापत्रको विवरणअनुसार असोज १९ गते बिहान ६ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म सञ्चालन भएको कार्यक्रममा आयुर्वेद चिकित्सक डा. गणेश सेढाईं र डा. सुष्मा साउदको निगरानीमा स्वास्थ्यकर्मीले औषधि सेवन गराएका थिए। अभिभावकलाई बालस्वास्थ्य, पोषण र स्वर्णबिन्दु प्राशनबारे जानकारीसमेत दिइएको थियो। अर्को कार्यक्रम कात्तिक १५ गते सञ्चालन हुने जनाइएको छ।

स्वर्णबिन्दु प्राशन आयुर्वेदिक परम्परासँग सम्बन्धित अभ्यास हो। यसमा स्वर्णभस्मलगायतका द्रव्यबाट तयार गरिएको मिश्रण निश्चित मात्रामा सेवन गराइन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई शारीरिक तथा मानसिक विकास, पाचन र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमतासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। तर परम्परागत व्याख्या र आधुनिक वैज्ञानिक अध्ययनबाट प्रमाणित स्वास्थ्य परिणाम फरक विषय हुन्।

स्वास्थ्यखबरमा प्रकाशित जनस्वास्थ्यसम्बन्धी लेखले पनि यसको सुरक्षा, प्रभावकारिता र दीर्घकालीन परिणामबारे थप व्यवस्थित अनुसन्धान आवश्यक रहेको औँल्याएको छ। पुष्य नक्षत्रकै दिन सेवन गर्दा अन्य दिनभन्दा बढी औषधीय प्रभाव हुन्छ भन्ने मान्यतालाई पनि वैज्ञानिक प्रमाणसँग छुट्याएर बुझ्नुपर्ने लेखमा उल्लेख छ।

अमेरिकी राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्थानअन्तर्गतको नेसनल सेन्टर फर कम्प्लिमेन्टरी एन्ड इन्टिग्रेटिभ हेल्थ (एनसीसीआईएच) का अनुसार आयुर्वेदका धेरै स्वास्थ्य प्रयोगबारे वैज्ञानिक प्रमाण सीमित छन्। केही आयुर्वेदिक उत्पादनमा हानिकारक मात्रामा सिसा, पारो वा आर्सेनिक हुन सक्ने भएकाले उत्पादनको गुणस्तर र सुरक्षित प्रयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यो सामान्य सावधानी हो; यसले तारकेश्वरमा प्रयोग गरिएको औषधिमा त्यस्ता पदार्थ भेटिएको प्रमाण दिँदैन।

अभिभावकका लागि बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा आफूले बालबालिकालाई खुवाउने औषधिको संरचना, उमेरअनुसारको मात्रा, सम्भावित प्रतिकूल असर र चिकित्सकीय निगरानी हो। बच्चाले अन्य औषधि सेवन गरिरहेको भए त्यसबारे स्वास्थ्यकर्मीलाई जानकारी दिनुपर्छ। एनसीसीआईएचले पनि आयुर्वेदिक उत्पादन प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्न र आवश्यक उपचारमा ढिलाइ नगर्न सुझाएको छ।

बालस्वास्थ्य कार्यक्रमको मूल्याङ्कन सहभागीको सङ्ख्याले मात्र पूरा हुँदैन। औषधिको गुणस्तर, नियमित सेवनकर्ताको स्वास्थ्य अवस्था र सम्भावित प्रतिकूल असरको अभिलेखले वास्तविक परिणाम बुझ्न मद्दत गर्छ। स्वर्णबिन्दु प्राशनलाई नियमित खोप, पोषण र आवश्यक उपचारको विकल्पका रूपमा बुझ्न हुँदैन।