काठमाडौं — विद्यालयदेखि सञ्चारमाध्यम र डिजिटल प्लेटफर्मसम्म परिचित विश्व नक्सामा अफ्रिका जति ठूलो छ, त्यति ठूलो देखिँदैन। यसको मुख्य कारण पृथ्वीको गोलाकार सतहलाई समतल नक्सामा उतार्न प्रयोग गरिएको शताब्दीयौँ पुरानो ‘मर्केटर प्रोजेक्सन’ हो। अब संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले भूभागको वास्तविक क्षेत्रफलको अनुपात बढी सही ढंगले देखाउने ‘Equal Earth’ जस्ता नक्सा प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रस्तावलाई भारी मतले समर्थन गरेको छ।

सेप्टेम्बर ४, २०२६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभामा भएको मतदानमा प्रस्तावको पक्षमा १६४ देश उभिए। संयुक्त राज्य अमेरिका मात्रै विपक्षमा रह्यो भने ६ देश अनुपस्थित नभई ‘abstain’ अर्थात् पक्ष वा विपक्षमा मतदान नगर्ने अवस्थामा रहे। प्रस्ताव टोगोले African Group का तर्फबाट अघि बढाएको थियो र यसलाई African Union ले समर्थन गरेको छ।

तर यसको अर्थ संयुक्त राष्ट्रसंघले संसारभर मर्केटर नक्सा प्रतिबन्ध लगाएको भने होइन। पारित प्रस्ताव कानुनी रूपमा बाध्यकारी छैन। यसले सरकार, शैक्षिक संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, सञ्चारमाध्यम तथा प्रविधि प्लेटफर्महरूलाई भूभागको वास्तविक अनुपात महत्त्वपूर्ण हुने सन्दर्भमा Equal Earth लगायतका बढी समान-क्षेत्रफल आधारित नक्सा प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्छ।

किन विवादमा छ मर्केटर नक्सा?

फ्लेमिस नक्साकार जेरार्डस मर्केटरले सन् १५६९ मा समुद्री यात्रालाई सहज बनाउन यो प्रोजेक्सन विकास गरेका थिए। नेभिगेसनका लागि यसको विशेष उपयोगिता भए पनि ध्रुवतर्फ जाँदा भूभागको क्षेत्रफल अत्यधिक ठूलो देखिने समस्या हुन्छ। त्यसैले क्यानडा, रुस, युरोप र विशेषगरी ग्रिनल्यान्ड वास्तविक अनुपातभन्दा ठूला देखिन्छन्।

यसको सबैभन्दा बुझ्न सजिलो उदाहरण अफ्रिका र ग्रिनल्यान्ड हुन्। मर्केटर नक्सामा यी दुईको आकार झन्डै बराबरजस्तो देखिन सक्छ। वास्तविकतामा भने अफ्रिकाको क्षेत्रफल करिब ३०.३७ मिलियन वर्ग किलोमिटर छ भने ग्रिनल्यान्ड करिब २.१७ मिलियन वर्ग किलोमिटर मात्रै छ। अर्थात् अफ्रिका ग्रिनल्यान्डभन्दा करिब १४ गुणा ठूलो छ।

यस अर्थमा ‘पुरानो नक्साले अफ्रिकाको वास्तविक क्षेत्रफल नै गलत गणना गरेको थियो’ भन्नु सही हुँदैन। समस्या अफ्रिकाको ज्ञात क्षेत्रफलमा होइन, गोलाकार पृथ्वीलाई समतल सतहमा देखाउँदा प्रयोग गरिएको projection का कारण विभिन्न भूभागबीच देखिने अनुपातमा हो।

Equal Earth ले के फरक पार्छ?

Equal Earth projection सन् २०१८ मा विकास गरिएको हो। यसको उद्देश्य विश्व नक्सामा महादेश र देशहरूको क्षेत्रफलबीचको अनुपातलाई मर्केटरको तुलनामा बढी यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। यसमा अफ्रिका अचानक ‘ठूलो बनाइएको’ होइन; बरु उच्च अक्षांशमा रहेका भूभागलाई मर्केटरले दिएको अस्वाभाविक दृश्य विस्तार हटाउँदा वास्तविक क्षेत्रफलको अनुपात स्पष्ट देखिन्छ।

हरेक समतल विश्व नक्सामा पृथ्वीको गोलाकार सतह उतार्दा आकार, दूरी, दिशा वा क्षेत्रफलमध्ये केही न केही गुणमा विकृति आउँछ। त्यसैले Equal Earth पनि पृथ्वीको पूर्णतः विकृतिरहित चित्र होइन। यसको मुख्य विशेषता भनेको महादेशहरूको सापेक्ष क्षेत्रफललाई बढी सही रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो।

अफ्रिकी नेतृत्वको ‘Correct The Map’ अभियानले लामो समयदेखि मर्केटरको व्यापक प्रयोगले अफ्रिका र Global South को भौगोलिक आकारबारे गलत दृश्य धारणा बनाएको तर्क गर्दै आएको छ। अभियानले शिक्षा, सञ्चार र संस्थागत प्रयोगमा Equal Earth जस्ता विकल्प अपनाउन आग्रह गरेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाको पछिल्लो निर्णय त्यसै अभियानका लागि ठूलो राजनीतिक समर्थन हो। यद्यपि नक्सा परिवर्तन तत्काल संसारभर अनिवार्य हुने छैन, १६४ देशको समर्थनले विद्यालय, सरकारी प्रकाशन, सञ्चारमाध्यम र डिजिटल नक्सामा कुन projection प्रयोग गर्ने भन्ने बहसलाई नयाँ चरणमा पुर्‍याएको छ।