काठमाडौं — सार्वजनिक प्रदर्शन, आन्दोलन तथा तनावपूर्ण अवस्थाको भीड नियन्त्रण गर्दा हुने मानवीय क्षति कम गर्न नेपाल प्रहरीको गैरघातक (non-lethal) भीड नियन्त्रण क्षमता बढाउनुपर्ने विषयमा सरकारले प्राथमिकता दिएको छ। प्रहरीलाई आवश्यक आधुनिक उपकरण उपलब्ध गराउने र भीड नियन्त्रणको अभ्यासलाई सुरक्षित तथा व्यवस्थित बनाउनेतर्फ सरकारी ध्यान केन्द्रित भएको छ।

नेपाल प्रहरीमा पर्याप्त गैरघातक भीड नियन्त्रण उपकरणको अभाव रहेको विषय विगतदेखि नै उठ्दै आएको छ। द काठमाडौं पोस्टका विभिन्न रिपोर्टअनुसार प्रहरीले पानीको फोहोरा प्रयोग गर्ने सवारी, दंगा नियन्त्रण सामग्री, अश्रुग्यास, रबरका गोली तथा अन्य गैरघातक साधन पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध नभएको बताउँदै आएको छ।

यसअघि सरकारले प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरीका लागि आवश्यक सुरक्षा सामग्री खरिद गर्दा गैरघातक उपकरणलाई समेत प्राथमिकतामा राखेको जनाएको थियो। प्रहरी नेतृत्वले अश्रुग्यासका सेल, रबरका गोली तथा भीड नियन्त्रणमा प्रयोग हुने सवारीसाधनलगायत सामग्री बजेटअन्तर्गतको प्राथमिक खरिद सूचीमा रहेको जानकारी दिएको थियो। खरिद प्रक्रिया प्रचलित सार्वजनिक खरिदसम्बन्धी कानुन र प्रक्रियाअनुसार अघि बढाइने सरकारी पक्षको भनाइ थियो।

गैरघातक उपकरणको आवश्यकता विशेषगरी विगतका प्रदर्शन नियन्त्रणका क्रममा घातक हतियार प्रयोग भएको विषयमा गम्भीर प्रश्न उठेपछि थप चर्चामा आएको हो। नेपाल प्रहरीकै प्रारम्भिक विवरणमा सन् २०२५ को जेनजी आन्दोलनका दुई दिनमा ठूलो संख्यामा गोली प्रहार भएको र त्यसमा घातक हतियारसमेत प्रयोग भएको देखिएको थियो। घटनापछि भीड नियन्त्रणमा चरणबद्ध बल प्रयोग, पर्याप्त उपकरण र तालिमको आवश्यकताबारे बहस तीव्र बनेको थियो।

पछिल्लो समय सुनसरीमा भएको हिंसात्मक घटनापछि पनि सुरक्षा संयन्त्रको भीड नियन्त्रण क्षमता र गैरघातक उपकरणको उपलब्धतामाथि प्रश्न उठेको छ। पूर्वप्रहरी अधिकारीहरूले घटना भइसकेपछि मात्रै उपकरण अभावको चर्चा गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य गरी आवश्यक स्रोतसाधन समयमै उपलब्ध गराउनुपर्ने बताएका छन्।

आधुनिक गैरघातक उपकरण उपलब्ध हुनु मात्रै पर्याप्त भने हुँदैन। ती उपकरण कुन परिस्थितिमा, कुन तहको आदेशमा र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने स्पष्ट कार्यविधि, पर्याप्त तालिम तथा जवाफदेही कमान्ड प्रणाली पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भीड नियन्त्रणमा परिस्थितिको जोखिम मूल्यांकन गर्दै न्यूनतम आवश्यक बलबाट सुरु गरी आवश्यकताअनुसार चरणबद्ध रूपमा प्रतिक्रिया दिने प्रणालीले अनावश्यक मानवीय क्षतिको जोखिम कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

नेपाल प्रहरीलाई आधुनिक गैरघातक उपकरणले सुसज्जित गर्ने प्रयास प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए भविष्यमा प्रदर्शन तथा सार्वजनिक अशान्ति नियन्त्रण गर्दा नागरिक र सुरक्षाकर्मी दुवैतर्फ हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।