ललितपुरमा आर्थिक प्रलोभन देखाएर १७ वर्षीया किशोरीको डिम्ब निकालिएको गम्भीर घटना सार्वजनिक भएको छ। पीडित परिवारले प्रहरीमा उजुरी दिएपछि एक जना कथित बिचौलिया पक्राउ परेकी छन् भने डिम्ब निकाल्ने प्रक्रियामा संलग्न चिकित्सक तथा स्वास्थ्य संस्थाको भूमिकामाथि समेत निष्पक्ष अनुसन्धान गर्न माग उठेको छ।
प्रहरीका अनुसार घटनासम्बन्धी उजुरी जिल्ला प्रहरी परिसर ललितपुरमा दर्ता भएको छ। परिसरका प्रवक्ता प्रहरी उपरीक्षक गौतम मिश्रले उजुरी प्राप्त भएको र घटनासँग सम्बन्धित प्रमाण संकलन गरी अनुसन्धान भइरहेको बताएका छन्। यस प्रकरणमा लमजुङ घर भई ललितपुर बस्ने २१ वर्षीया राधिका गोतामेलाई साउन १ गते पक्राउ गरी मानव बेचबिखनसम्बन्धी कसुरमा अनुसन्धान अगाडि बढाइएको जनाइएको छ।
सार्वजनिक विवरणअनुसार कक्षा ११ मा अध्ययनरत किशोरीलाई सुरुमा उनकै एक साथीले डिम्ब दिएमा शरीरमा कुनै असर नपर्ने र त्यसबापत रकम पाइने भन्दै तयार पारेकी थिइन्। त्यसपछि उनलाई एक एजेन्टको सम्पर्कमा पुर्याइएको र शरीरलाई हानि नहुने आश्वासन दिएर डिम्ब निकाल्ने प्रक्रियामा सहभागी गराइएको पीडितको भनाइ छ।
किशोरीका अनुसार उनलाई ललितपुरको ग्वार्कोस्थित बी एन्ड बी आईभीएफ सेन्टरमा लगिएको थियो। सुरुमा हर्मोनसम्बन्धी सुई लगाइएको र करिब एक सातादेखि १० दिनपछि गत असार १४ गते डिम्ब निकालिएको बताइएको छ। यो विवरण हाल पीडित पक्षको बयान र प्रकाशित समाचारमा आधारित छ; स्वास्थ्य संस्था वा संलग्न चिकित्सक दोषी ठहर भइसकेका छैनन् र त्यसबारे प्रहरी अनुसन्धान जारी छ।
डिम्ब निकालेपछि किशोरीको स्वास्थ्यमा समस्या देखिएको परिवारको दाबी छ। उनी अत्यधिक कमजोर हुने र ढल्नेसम्मको अवस्थामा पुगेपछि घटना परिवारलाई जानकारी गराइएको थियो। त्यसपछि उनलाई काठमाडौंको महाराजगञ्जस्थित त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा भर्ना गरी उपचार गराइएको बताइएको छ।
पीडितलाई सुरुमा ५० हजार रुपैयाँ दिने आश्वासन दिइएको भए पनि ३० हजार रुपैयाँ मात्र उपलब्ध गराइएको आरोप छ। स्वास्थ्यमा समस्या आएपछि उपचारमा त्योभन्दा बढी रकम खर्च भएको र थप आर्थिक कठिनाइसमेत भोग्नुपरेको परिवारको गुनासो छ।
पीडित पक्षले डिम्ब निकाल्ने चिकित्सक नै घटनाको मुख्य जिम्मेवार हुन सक्ने भन्दै उनलाई समेत अनुसन्धानको दायरामा ल्याउन माग गरेको छ। प्रहरीले भने अहिले प्रमाण संकलनको काम भइरहेको र घटनामा संलग्न तथा दोषी देखिने व्यक्तिलाई कानुनअनुसार कारबाही गरिने जनाएको छ। यसकारण पक्राउ परेकी व्यक्तिबाहेक अन्य कसैलाई पनि अनुसन्धान पूरा नभएसम्म दोषीका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।
डिम्बदान र डिम्बको व्यापार एउटै विषय होइनन्। निःसन्तान दम्पतीको उपचारका लागि निश्चित स्वास्थ्य मापदण्ड, दाताको स्वेच्छा, स्वास्थ्य परीक्षण र सुसूचित सहमतिका आधारमा डिम्बदान गर्न सकिन्छ। तर उमेर नपुगेकी किशोरीलाई रकमको लोभ देखाएर, स्वास्थ्य जोखिमबारे स्पष्ट जानकारी नदिई वा कानुनी सहमतिबिना यस्तो प्रक्रियामा सहभागी गराइएको पुष्टि भए त्यो गम्भीर कानुनी तथा नैतिक उल्लंघन हुनेछ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले जारी गरेको ‘निःसन्तान व्यवस्थापन सेवा सञ्चालनसम्बन्धी मापदण्ड, २०८२’ अनुसार डिम्बदाता महिलाको उमेर २० देखि ३५ वर्षभित्र हुनुपर्छ। एक महिलाले जीवनभर अधिकतम ६ पटकसम्म मात्र डिम्बदान गर्न पाउने र प्रत्येक पटकबीच कम्तीमा तीन महिनाको अन्तर हुनुपर्ने व्यवस्था छ। डिम्बदानअघि स्वास्थ्य तथा प्रयोगशाला परीक्षण गर्नुका साथै तत्काल वा भविष्यमा पर्न सक्ने जोखिमबारे जानकारी दिएर सुसूचित मञ्जुरी लिनुपर्ने हुन्छ।
यस आधारमा १७ वर्षीया किशोरीबाट डिम्ब निकालिएको पुष्टि भए त्यो सरकारको विद्यमान मापदण्डविपरीत देखिन्छ। बालबालिकासम्बन्धी ऐनले पनि बालबालिकालाई आर्थिक शोषण तथा स्वास्थ्य, शारीरिक, मानसिक र सामाजिक विकासमा क्षति पुग्ने कार्यबाट संरक्षण पाउने अधिकार दिएको छ। पीडित बालबालिकाको परिचय खुल्ने विवरण गोप्य राख्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था भएकाले समाचारमा उनको नाम, ठेगाना र पहिचान खुल्ने विवरण सार्वजनिक गर्नु हुँदैन।
यसअघि पनि विभिन्न प्रजनन उपचार केन्द्रमार्फत किशोरी तथा आर्थिक रूपमा कमजोर महिलाको डिम्ब संकलन र बिक्री गरिएको आरोपमा अनुसन्धान भएको थियो। पछिल्लो घटनाले आईभीएफ सेवा सञ्चालन गर्ने संस्थाको अनुगमन, डिम्बदाताको उमेर प्रमाणीकरण, लिखित सहमति, स्वास्थ्य सुरक्षा र रकमको लेनदेनसम्बन्धी प्रणाली अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
घटनाको अन्तिम सत्य प्रहरी अनुसन्धान, स्वास्थ्य परीक्षणका प्रतिवेदन, अस्पतालका अभिलेख र सम्बन्धित पक्षको बयानबाट निर्धारण हुनेछ। अहिले उपलब्ध तथ्यअनुसार एक जना पक्राउ परेकी छन्, किशोरीको परिवारले आईभीएफ केन्द्रमा डिम्ब निकालिएको आरोप लगाएको छ र चिकित्सकसहित अन्य सम्भावित संलग्नमाथि अनुसन्धान गर्न माग गरेको छ। आरोपित सबैलाई आफ्नो पक्ष राख्ने र निष्पक्ष अनुसन्धान पाउने अधिकारसमेत सुरक्षित रहन्छ।
