गुजरात (भारत)।
भारतको गुजरात राज्यस्थित विश्वप्रसिद्ध गिर वन क्षेत्र पछिल्लो समय सिंह–मानव द्वन्द्वका कारण पुनः चर्चामा आएको छ। पछिल्ला करिब छ साताको अवधिमा सिंहको आक्रमणसँग सम्बन्धित आठ वटा घटना सार्वजनिक भएको विवरण आएको छ, जसमा कम्तीमा छ जनाको मृत्यु भएको बताइएको छ। घटनाहरू अमरेली र भावनगर जिल्लाका विभिन्न स्थानमा भएका हुन्।
सबैभन्दा पछिल्लो घटना अमरेली जिल्लाको लिलिया तालुकाको अन्तालिया गाउँमा भएको जनाइएको छ। यसअघि पनि अमरेलीका जाफराबाद, बगसरा, राजुला, सावरकुण्डला तथा भावनगरका केही क्षेत्रमा सिंहको आक्रमण भएको आशंका गरिएका घटनामा स्थानीय बासिन्दाले ज्यान गुमाएका थिए। वन अधिकारीहरूका अनुसार यी सबै घटनाको परिस्थिति, स्थान र कारण फरक–फरक रहेकाले प्रत्येक घटनामाथि छुट्टाछुट्टै अनुसन्धान भइरहेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार गिर क्षेत्रमा पछिल्ला दुई दशकमा एसियाली सिंहको संख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। सिंहको प्राकृतिक बासस्थान विस्तार हुन नसक्दा उनीहरू संरक्षित वन क्षेत्रबाट बाहिर निस्केर कृषि क्षेत्र, चरन क्षेत्र तथा मानव बस्ती नजिक पुग्ने क्रम बढेको छ। यसले मानिस र वन्यजन्तुबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्क पनि बढाएको छ।
वन विभागका अधिकारीहरूले गिर क्षेत्र विश्वकै दुर्लभ उदाहरणमध्ये एक भएको बताएका छन्, जहाँ ठूलो संख्यामा सिंह र मानव समुदाय लामो समयदेखि सँगसँगै बसोबास गर्दै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार यही सहअस्तित्वका कारण कहिलेकाहीँ दुर्भाग्यपूर्ण द्वन्द्वका घटना पनि हुने गरेका छन्।
केही संरक्षण विज्ञहरूले सिंहको प्राकृतिक आवास साँघुरिँदै जानु, मानव बस्ती र खेतीयोग्य जमिन विस्तार हुनु तथा वन क्षेत्रबाहिर सिंहको बसाइ बढ्नु अहिलेको अवस्थाका प्रमुख कारण भएको बताएका छन्। अर्कातर्फ, केही वन्यजन्तु विज्ञहरूले अवैध रूपमा सञ्चालन हुने ‘लायन शो’ जस्ता गतिविधिले सिंहको स्वाभाविक व्यवहारमा असर पार्न सक्ने र त्यसले आक्रामक व्यवहार बढाउन सक्ने धारणा राखेका छन्।
सार्वजनिक तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२५ को गणनामा गिर क्षेत्र र आसपास ८९१ वटा एसियाली सिंह अभिलेख गरिएका थिए। तीमध्ये ठूलो हिस्सा अमरेली र भावनगर जिल्लामा रहेको उल्लेख गरिएको छ। उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सिंह संरक्षित वन क्षेत्रभन्दा बाहिरका राजस्व (रेभेन्यु) जमिनमा समेत बसोबास गरिरहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ।
पछिल्ला घटनापछि गुजरात वन विभागले प्रभावित क्षेत्रमा निगरानी बढाएको, केही सिंहलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान अघि बढाएको तथा स्थानीय बासिन्दालाई उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको जनाएको छ। अधिकारीहरूले अनुसन्धान पूरा नभएसम्म कुनै एक कारणलाई जिम्मेवार ठहर गर्न नहुने पनि बताएका छन्।
वन्यजन्तु संरक्षण विज्ञहरूका अनुसार एसियाली सिंहको संरक्षण विश्वस्तरमै महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भए पनि मानव सुरक्षालाई समान प्राथमिकतामा राख्दै दीर्घकालीन व्यवस्थापन आवश्यक छ। उनीहरूले प्राकृतिक बासस्थान संरक्षण, स्थानीय समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धि, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा प्रभावकारी निगरानी तथा अवैध गतिविधिमाथि कडाइ गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
गिर क्षेत्रमा देखिएको पछिल्लो अवस्थाले वन्यजन्तु संरक्षण, मानव सुरक्षा र दिगो सहअस्तित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको संकेत गरेको छ।