काठमाडौं, २३ सेप्टेम्बर २०२६। रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि बेपत्ता तथा पहिचान हुन नसकेका मृतकको पहिचान गर्ने कामलाई तीव्रता दिन नेपालमा DNA परीक्षणको क्षमता विस्तार गरिएको छ। यसैक्रममा चीनले नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (NAST) लाई DNA प्रोफाइलिङका लागि आवश्यक उपकरण, सामग्री तथा प्रविधि उपलब्ध गराएको छ।
बुधबार आयोजित एक कार्यक्रममा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनमन्त्री महावीर पुनको उपस्थितिमा नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले DNA प्रोफाइलिङका लागि आवश्यक सामग्री तथा प्रविधि NAST लाई हस्तान्तरण गरेका हुन्। यस सहयोगले ठूलो संख्यामा रहेका नमुना परीक्षणलाई अघि बढाउन थप क्षमता उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ।
NAST मा पनि भइरहेको छ DNA परीक्षण
बाढीपछि राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला र नेपाल प्रहरीको विधि विज्ञान प्रयोगशालामा ठूलो संख्यामा DNA नमुना पुगेपछि परीक्षणको चाप बढेको थियो। त्यसलाई छिटो अघि बढाउन NAST को प्रयोगशालामा पनि नमुना परीक्षणको काम भइरहेको छ।
NAST का वरिष्ठ वैज्ञानिक तथा प्रवक्ता डा. रामचन्द्र पौडेलका अनुसार NAST को प्रयोगशालाले अहिलेसम्म करिब ८०७ वटा नमुना प्राप्त गरिसकेको छ। पछिल्लो पटक नेपाल प्रहरीको विधि विज्ञान प्रयोगशालाबाट मात्रै थप १२ वटा नमुना NAST मा आएको उनले बताएका छन्।
बाढीपछि ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता भएको प्रारम्भिक विवरण आएपछि विभिन्न प्रयोगशालाबीच नमुना परीक्षणको काम बाँडफाँट गरिएको हो। यसले एउटै प्रयोगशालामाथि परेको परीक्षणको चाप घटाउँदै पहिचान प्रक्रिया अघि बढाउन सहयोग गर्ने उद्देश्य राखेको छ।
नेपाली वैज्ञानिकको क्षमता पनि बढ्दै
चीनबाट आएको सहयोग तत्कालका लागि बाढीपीडितको पहिचानमा केन्द्रित भए पनि यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाली वैज्ञानिकको प्राविधिक क्षमता विकास पनि हो।
NAST का अनुसार चिनियाँ विज्ञहरूले आफ्ना उपकरणसहित नेपाली वैज्ञानिकलाई DNA परीक्षणसम्बन्धी तालिम र प्राविधिक सहयोग गरिरहेका छन्। नेपाली वैज्ञानिकहरूले विदेशी विज्ञहरूसँग सहकार्य गर्दै नमुना परीक्षण, DNA प्रोफाइल तयार गर्ने र आवश्यक डेटा उत्पादन गर्ने काम गरिरहेका छन्।
यसबाट अहिलेको विपत्तिमा पहिचान प्रक्रिया अघि बढाउन सहयोग पुग्नुका साथै भविष्यमा नेपालमा DNA परीक्षणसम्बन्धी प्राविधिक क्षमता थप विकास हुने आधार बन्न सक्छ।
DNA प्रोफाइल कसरी प्रयोग हुन्छ?
NAST मा प्राप्त नमुनाको DNA प्रोफाइल तयार गरी सम्बन्धित फरेन्सिक प्रयोगशालालाई उपलब्ध गराइन्छ। त्यसपछि फरेन्सिक प्रयोगशाला तथा प्रहरीको सम्बन्धित संयन्त्रले उक्त डेटा विश्लेषण गरेर मृतक वा मानव अवशेषसँग सम्बन्धित आफन्तको नमुनासँग मिलान गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउँछ।
यस प्रक्रियामा हड्डी तथा दाँतबाट DNA निकाल्ने काम तुलनात्मक रूपमा जटिल र समय लाग्ने हुन्छ। त्यसैले ठूलो संख्यामा नमुना परीक्षण गर्न थप जनशक्ति, उपकरण र प्रयोगशालाबीचको समन्वय महत्वपूर्ण हुन्छ।
विदेशी सहयोगसँगै नेपालमै बढ्दैछ परीक्षण क्षमता
भोटेकोशी बाढीपछि नेपालमा मृतक तथा बेपत्ता व्यक्तिको पहिचानका लागि विभिन्न देशका फरेन्सिक विज्ञ तथा उपकरणको सहयोग पनि प्राप्त भएको छ। भारत, चीन, सिंगापुर र दक्षिण कोरियाबाट आएका विज्ञ टोलीले नेपालका सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरी पहिचान प्रक्रियामा सहयोग गरिरहेका छन्।
यसरी विभिन्न प्रयोगशालामा काम बाँडफाँट भएपछि ठूलो संख्यामा रहेका नमुनाको परीक्षणलाई तीव्र बनाउने प्रयास भइरहेको छ।
तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन उपलब्धिको आधार
रसुवा बाढीका कारण परिवारबाट छुटेका तथा पहिचान हुन नसकेका व्यक्तिको पहिचान गर्नु अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानवीय काममध्ये एक हो। त्यसका लागि DNA परीक्षणले वैज्ञानिक आधारमा पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
चीनबाट प्राप्त उपकरण, सामग्री र प्राविधिक सहयोगले अहिलेको पहिचान प्रक्रियामा थप क्षमता थपेको छ। त्यसभन्दा महत्वपूर्ण रूपमा नेपाली वैज्ञानिकलाई विदेशी विज्ञसँग प्रत्यक्ष काम गर्ने र नयाँ सीप तथा अनुभव हासिल गर्ने अवसर पनि मिलेको छ।
त्यसैले यो सहयोगलाई बाढीपीडितको पहिचानमा तत्काल सहयोग गर्ने कदमसँगै नेपालमा DNA परीक्षणसम्बन्धी वैज्ञानिक क्षमता विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। तर सबै नमुनाको परीक्षण तत्कालै सकिने वा सबै व्यक्तिको पहिचान निश्चित समयभित्र हुने भन्ने निष्कर्ष भने अहिले निकाल्न सकिँदैन। परीक्षणको गति नमुनाको अवस्था, DNA प्राप्त हुने क्षमता र प्रयोगशालाको कार्यभारमा निर्भर रहनेछ।