एआईको सहायताले नेपालका आदिवासी भाषा संरक्षणमा नयाँ पहल

काठमाडौं, २२ अगस्ट २०२६। नेपालका लोपोन्मुख तथा आदिवासी भाषालाई प्रविधिको माध्यमबाट संरक्षण गर्ने प्रयास तीव्र बनेको छ। काठमाडौं विश्वविद्यालयको सूचना तथा भाषा प्रशोधन अनुसन्धान प्रयोगशालाले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को प्रयोग गर्दै नेपाली, तामाङ र अंग्रेजी भाषाबीच अनुवाद गर्न सक्ने त्रिभाषीय प्रणाली विकास गरेको छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले एक लाखभन्दा बढी समानान्तर वाक्य प्रयोग गरेर उक्त प्रणालीलाई तालिम दिएका छन्। यसमा Meta AI को NLLB-200 मोडललाई नेपाली र तामाङ भाषासम्बन्धी डेटासेटमा प्रशिक्षण दिइएको बताइएको छ।
यस प्रविधिले तामाङ भाषी समुदायलाई इन्टरनेटमा उपलब्ध ठूलो मात्राको ज्ञान आफ्नै भाषामार्फत पहुँच गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, भाषा, संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन पनि प्रविधिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको विश्वास छ।
अनुसन्धान टोलीले तामाङ भाषालाई आगामी वर्ष मार्चसम्म Google Translate मा समावेश गराउने लक्ष्यसहित काम गरिरहेको जनाएको छ। नेपालका अन्य आदिवासी भाषाहरू मगर, शेर्पा र थारूलाई समेत AI प्रणालीमा समेट्ने चासो देखिएको छ।
त्यसैगरी, नेपाल भाषाका लागि AI आधारित आवाज पहिचान प्रणाली विकास भइरहेको छ। यसले मानिसले बोलेको नेपाल भाषालाई लिखित अक्षरमा परिवर्तन गर्न तथा लिखित भाषालाई आवाजमा रूपान्तरण गर्न सक्ने प्रविधि विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
पुराना हस्तलिखित ग्रन्थ तथा ऐतिहासिक शिलालेखलाई समेत डिजिटल रूपमा सुरक्षित गर्ने काम भइरहेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले पुराना शिलालेखका अक्षरलाई फोटोमार्फत पहिचान गरी डिजिटल पाठमा रूपान्तरण गर्ने मोडलसमेत विकास गरेका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रविधिसँग जोडेर भाषाको संरक्षण गर्न सकेमा नयाँ पुस्ताले आफ्नै मातृभाषा सिक्न र प्रयोग गर्न सहज हुनेछ। यसले नेपालको भाषिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई डिजिटल युगमा सुरक्षित राख्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।