काठमाडौं।
नेपाली समाजमा मनाइने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वमध्ये साउने संक्रान्ति विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व बोकेको पर्व हो। सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिनलाई साउने संक्रान्तिका रूपमा मनाइन्छ भने यसै दिनबाट सौर पात्रोअनुसार साउन महिना सुरु हुन्छ। नेपालका विभिन्न भूभागमा यस पर्व मनाउने आफ्नै परम्परा भए पनि पश्चिम नेपालमा “लुतो फाल्ने दिन” का रूपमा विशेष उत्साहका साथ मनाउने चलन रहिआएको छ।
पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लामा साउने संक्रान्तिको साँझ परिवारका सदस्यहरू र स्थानीय समुदाय एकत्रित भएर राँको (मशाल) बाल्ने, गाउँ वा घर वरिपरि घुमाउने र त्यसपछि गाउँभन्दा बाहिर लगेर फाल्ने परम्परा छ। स्थानीय विश्वासअनुसार यसरी राँको फाल्दा अघिल्लो वर्षका नकारात्मक सोच, नराम्रा व्यवहार, रोगव्याधि, दुःख, पीडा तथा अशुभ प्रभावहरू पनि समाप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
“लुतो फाल्ने” परम्परा केवल छालासम्बन्धी रोग हटाउने जनविश्वासमा सीमित छैन। यसले मानिसको मनमा रहेका निराशा, रिस, ईर्ष्या, द्वेष तथा मानसिक बोझलाई प्रतीकात्मक रूपमा त्यागेर नयाँ आशा, सकारात्मक सोच, सद्भाव र उत्साहका साथ जीवन सुरु गर्ने सन्देश दिन्छ। यही कारणले यस पर्वलाई आत्मशुद्धि, सकारात्मक परिवर्तन र नयाँ सुरुवातको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।
यस अवसरमा धेरै परिवारले घर सरसफाइ गर्ने, देवताको पूजा गर्ने, अग्रजबाट आशीर्वाद लिने तथा स्थानीय परिकार तयार गरी सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने चलन पनि छ। कतिपय स्थानमा घिउ, दही तथा औषधीय गुण भएका वनस्पति प्रयोग गर्ने परम्परा समेत पाइन्छ, जसलाई वर्षायाममा स्वास्थ्यप्रति सचेत रहने सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा पनि हेरिन्छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा अहिले पनि बालबालिकादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्म सबै मिलेर राँको बाल्दै गाउँ घुम्ने दृश्य देख्न सकिन्छ। यसले धार्मिक विश्वाससँगै सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव, सहकार्य र आपसी विश्वासलाई अझ बलियो बनाउने काम गर्दछ। एउटै उद्देश्यका साथ समुदाय भेला भएर पर्व मनाउने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने विश्वास गरिन्छ।
समयसँगै जीवनशैलीमा परिवर्तन आए पनि पश्चिम नेपालको यो मौलिक संस्कृतिले आफ्नो पहिचान कायम राखेको छ। गाउँबाट शहर वा विदेशमा बसोबास गर्ने धेरै नेपालीले पनि सम्भव भएसम्म यो परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्ने गरेका छन्। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्ना मौलिक संस्कृति र परम्परासँग जोड्ने अवसर पनि प्रदान गरेको छ।
साउने संक्रान्तिले अघिल्लो वर्षका नकारात्मकता त्यागेर नयाँ ऊर्जा, सकारात्मक सोच, स्वास्थ्य, समृद्धि र सद्बुद्धिको कामना गर्ने सन्देश दिन्छ। यस पर्वले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव, मानसिक शान्ति र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि सुदृढ बनाउने भूमिका खेल्दै आएको छ।
पश्चिम नेपालको “लुतो फाल्ने” परम्परा नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। यसको संरक्षण, प्रवर्द्धन र भावी पुस्तासम्म सही रूपमा हस्तान्तरण गर्नु सबैको साझा दायित्व मानिन्छ।