काठमाडौं । सामाजिक सञ्जालमा चर्चित व्यक्ति र समाचार प्रस्तोताले पैसा कमाउने एप सिफारिस गरेको जस्तो देखिने विज्ञापन फैलिरहेका छन्। ‘आइस फिसिङ’ नाम प्रयोग भएका यस्ता प्रचार सामग्रीमा वास्तविक भिडियोको सन्दर्भ बदल्ने, फरक आवाज जोड्ने र समाचार बुलेटिनको स्वरूप नक्कल गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। त्यसैले भिडियोमा परिचित अनुहार देखिएकै आधारमा सम्बन्धित व्यक्तिले एपको समर्थन गरेको ठान्न मिल्दैन।

टेकपानाको पछिल्लो विवरणमा अभिनेता पल शाह, बालेन्द्र शाह, सामाजिक सञ्जालका सामग्री निर्माता र टेलिभिजन प्रस्तोताका भिडियो तथा आवाज दुरुपयोग गरेर बेटिङको प्रचार भइरहेको उल्लेख छ। थोरै रकम जम्मा गरेर ठूलो आम्दानी हुने प्रलोभन यस्ता विज्ञापनको मुख्य आकर्षण बनाइएको छ। यी व्यक्तिले वास्तवमै त्यस्तो प्रचार गरेका हुन् भन्ने प्रमाणका रूपमा तोडमोड गरिएको भिडियो स्वीकार गर्न मिल्दैन।

यसअघि न्यूजचेकर नेपालको तथ्यजाँचले पनि ‘आइस फिसिङ’को विज्ञापनमा उद्योगपति विनोद चौधरीका असम्बन्धित भिडियो प्रयोग भएको देखाएको थियो। चौधरी सहभागी व्यावसायिक पोडकास्ट र अन्तर्राष्ट्रिय छलफलका दृश्यमा बेटिङसम्बन्धी नेपाली अडियो जोडिएको तथ्यजाँचमा उल्लेख छ। मूल भिडियोमा उनले उक्त एपबाट बेटिङ गर्न वा बोनस लिन आग्रह गरेका थिएनन्।

भ्रामक सामग्रीलाई विश्वसनीय देखाउन सञ्चारमाध्यमका लोगो र सरकारी निसानछापजस्तो देखिने दृश्यसमेत प्रयोग गरिएको पाइएको छ। यस्तो प्रस्तुतिले दर्शकलाई समाचार संस्थाले पुष्टि गरेको वा सरकारले अनुमति दिएको सेवा हो भन्ने भ्रम पार्न सक्छ। तथ्यजाँचले देखाएका उदाहरणको मुख्य समस्या यही हो—वास्तविक व्यक्ति र संस्थाको परिचित पहिचानलाई असम्बन्धित आर्थिक प्रचारसँग जोड्नु।

नाम भने सावधानीपूर्वक छुट्याउनुपर्छ। ‘आइस फिसिङ’ शब्द प्रयोग भएका सबै एप वा वेबसाइट एउटै सञ्चालकका हुन् भन्ने पुष्टि भएको छैन। यही नाममा सामान्य खेल र वास्तविक पैसाको बेटिङ प्रचार गर्ने सामग्री दुवै भेटिएको न्यूजचेकरले जनाएको छ। त्यसैले नामकै आधारमा सबै एपलाई एउटै ठगी सञ्जाल घोषणा गर्नु उचित हुँदैन।

अनलाइन जुवा र सट्टेबाजीलाई प्रहरीले अनुसन्धान तथा कारबाहीको विषय बनाउँदै आएको छ। नेपाल प्रहरीले सार्वजनिक गरेका विवरणमा बेटिङ साइट प्रयोग गरेर जुवा खेलाउने आरोपमा व्यक्तिहरू पक्राउ परेका उदाहरण छन्। तर ती पक्राउका घटनालाई अहिले देखिएका ‘आइस फिसिङ’ विज्ञापनका सञ्चालकसँग जोड्ने प्रमाण उपलब्ध छैन।

यस्ता विज्ञापनबाट जोगिन रकम पठाउनुअघि सिफारिस गरेको भनिएका व्यक्ति वा सञ्चारमाध्यमको आधिकारिक पेजमा मूल सामग्री खोज्नु उपयोगी हुन्छ। विज्ञापनमा देखिएको लोगो, ठूलो आम्दानीको दाबी वा बोलिरहेको अनुहारलाई मात्र प्रमाण नमान्नुहोस्। अपरिचित लिङ्कबाट एप डाउनलोड गर्ने, ओटीपी दिने वा व्यक्तिगत बैंकिङ विवरण बुझाउने निर्णय पनि नगर्नुहोस्।

रकम गुमेको वा आफ्नो विवरण दुरुपयोग भएको शङ्का भए विज्ञापनको लिङ्क, पेजको नाम, कुराकानी र भुक्तानी प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्। नेपाल प्रहरीको आधिकारिक जानकारीअनुसार साइबर अपराधसम्बन्धी निवेदन काठमाडौं उपत्यकामा साइबर ब्युरो तथा अन्य स्थानमा पायक पर्ने प्रहरी कार्यालयमा दिन सकिन्छ। ब्युरोको कार्यालय इमेल cyberbureau@nepalpolice.gov.np हो।